Skolioz — onurğa sütununun yana doğru qeyri-normal əyilməsi ilə xarakterizə olunan ortopedik bir vəziyyətdir. Bu əyrilik “S” və ya “C” formasında ola bilər və adətən uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə, sürətli böyümə zamanı meydana çıxır.

Bəzi hallarda isə yetkin yaşlarda, onurğanın degenerativ dəyişikliklərinə bağlı olaraq inkişaf edə bilər.

Skoliozun əksər halları yüngül dərəcədə olur və xüsusi müalicə tələb etmir — mütəmadi müşahidə və fizioterapiya kifayət edir. Ancaq əyrilik dərəcəsi müəyyən həddi keçdikdə (adətən 45-50 dərəcədən yuxarı), nəfəs almada çətinlik, ürək-damar sisteminə təzyiq, xroniki ağrı və ya proqressiv deformasiya riski yarandıqda, skolioz əməliyyatı qaçınılmaz seçim halına gəlir.

Skolioz nədir və niyə yaranır?

Skoliozun dəqiq səbəbi əksər hallarda (idiopatik skolioz adlanan formada) tam aydın deyil, lakin bir sıra amillər risk faktoru kimi qeyd olunur:

• Genetik meyllilik — ailədə skolioz tarixçəsi olan şəxslərdə risk artır
• Anadangəlmə onurğa qüsurları — hamiləlik dövründə onurğanın düzgün formalaşmaması
• Nöromuskulyar xəstəliklər — serebral iflic, əzələ distrofiyası kimi vəziyyətlər
• Degenerativ dəyişikliklər — yaşla əlaqədar onurğa disklərinin aşınması
• Travma və ya keçmiş cərrahi müdaxilələr

Skolioz adətən 10-15 yaş arasında, sürətli böyümə dövründə diaqnoz qoyulur, lakin böyüklərdə də proqressivləşə bilər.

Skolioz əməliyyatı nə vaxt tələb olunur?

Hər skolioz diaqnozu qoyulan xəstə cərrahi müdaxiləyə ehtiyac duymur. Ortopedlər adətən aşağıdakı meyarlara əsaslanaraq qərar verirlər:

Əyrilik dərəcəsi (Cobb bucağı) Rentgen şəklində ölçülən Cobb bucağı 45-50 dərəcədən yuxarı olduqda, əməliyyat tövsiyə olunur, çünki bu dərəcədən sonra əyrilik özbaşına dayanmır və zamanla proqressivləşir.

Proqressivləşmə sürəti Xüsusilə böyümə dövründə olan uşaqlarda əyriliyin sürətlə artması cərrahi müdaxilə üçün əsas göstəricidir.

Ağrı və funksional məhdudiyyətlər Konservativ müalicə metodlarına (fizioterapiya, korset) baxmayaraq davam edən şiddətli bel ağrıları.

Tənəffüs və ürək fəaliyyətinə təsir Ağır dərəcəli skolioz ağciyərlərin tam açılmasına mane olaraq tənəffüs çətinliyi yarada bilər.

Estetik və psixososial amillər Bəzi hallarda görünüş qüsuru xəstənin psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərdikdə, bu da qərar prosesinə daxil edilir.

Skolioz əməliyyatı necə aparılır?

Skolioz cərrahiyyəsinin məqsədi onurğanın əyriliyini mümkün qədər düzəltmək, sabitləşdirmək və gələcəkdə proqressivləşməsinin qarşısını almaqdır. Ən çox istifadə olunan üsul onurğa fuziyası (spinal fusion) adlanır.

Əməliyyatın əsas mərhələləri:

Anesteziya — Ümumi anesteziya altında həyata keçirilir

Kəsik və giriş — Cərrah adətən onurğanın arxa tərəfindən (bəzən ön tərəfdən) giriş edir

Metal implantların yerləşdirilməsi — Vintlər, çubuqlar və ya qarmaqlar vasitəsilə onurğa sütunu düzəldilir və stabilləşdirilir

Sümük transplantasiyası (fuziya) — Düzəldilmiş fəqərələr arasında sümük parçaları yerləşdirilir ki, zamanla bu fəqərələr bir-birinə qaynayıb sabit vahid struktur yaratsın

Kəsiyin bağlanması — Cərrahi sahə qatlar halında bağlanır

Əməliyyat adətən 4-8 saat davam edir, çətinlik dərəcəsindən asılı olaraq bu müddət dəyişə bilər. Bəzi mərkəzlərdə minimal invaziv texnikalar da tətbiq olunur ki, bu da daha kiçik kəsiklər və daha sürətli bərpa deməkdir.

Əməliyyatdan sonra bərpa prosesi necə olur?

Skolioz əməliyyatından sonra bərpa mərhələli şəkildə gedir:

İlk 3-5 gün: Xəstəxanada müşahidə, ağrı kontrolu və ilk hərəkət məşqləri

İlk 6 həftə: Ağır fiziki fəaliyyətlərdən, əyilmədən və ağır yük daşımaqdan çəkinmək lazımdır

3-6 ay: Tədricən gündəlik fəaliyyətlərə qayıdış, yüngül fizioterapiya

6-12 ay: Sümük fuziyasının tam formalaşması və idman kimi daha aktiv fəaliyyətlərə qayıdış

Bərpa dövründə mütəmadi rentgen müayinələri ilə fuziyanın gedişatı izlənilir. Əksər xəstələr 1 il ərzində normal həyat tərzinə tam qayıda bilirlər.

Skolioz əməliyyatına alternativ metodlar varmı?

Yüngül və orta dərəcəli skolioz hallarında cərrahiyyəyə ehtiyac olmaya bilər. Alternativ yanaşmalar bunlardır:

Müşahidə — 20 dərəcəyə qədər olan əyriliklər mütəmadi nəzarətlə izlənilir

Korset müalicəsi — 20-40 dərəcə arası əyriliklərdə, xüsusilə böyümə dövründə istifadə olunur

Fizioterapiya (Schroth metodu) — Xüsusi məşqlər vasitəsilə əzələ balansının bərpası

Ağrı idarəetməsi — Yetkinlərdə simptomatik müalicə

Bu üsullar əməliyyatın qarşısını ala bilməsə də, proqressivləşməni yavaşlada və ya dayandıra bilər.

Tez-tez verilən suallar

Skolioz əməliyyatı ağrılıdırmı?

Əməliyyat zamanı xəstə ümumi anesteziya altında olduğu üçün ağrı hiss etmir. Əməliyyatdan sonrakı dövrdə isə ağrı gözlənilir, lakin bu, müasir ağrı idarəetmə üsulları (analgetiklər, epidural blokadalar) ilə effektiv şəkildə nəzarətdə saxlanılır.

Skolioz əməliyyatından sonra normal həyata nə vaxt qayıtmaq mümkündür?

Əksər xəstələr 2-3 həftə ərzində məktəbə və ya yüngül iş fəaliyyətinə qayıda bilir, tam bərpa isə adətən 6-12 ay çəkir. Bu müddət əməliyyatın həcmindən və xəstənin yaşından asılı olaraq dəyişə bilər.

Skolioz əməliyyatından sonra boy uzunluğu dəyişirmi?

Bəli, düzəliş nəticəsində bir çox xəstələrdə hiss olunacaq dərəcədə boy artımı müşahidə olunur, çünki onurğanın əyriliyi azaldıqca sütunun effektiv uzunluğu artır.

Əməliyyatdan sonra idman etmək mümkündürmü?

Fuziya tam formalaşdıqdan sonra (adətən 6-12 ay) əksər idman növlərinə qayıtmaq mümkündür. Ancaq kontakt idman növləri (regbi, güləş kimi) barədə cərrahla ayrıca məsləhətləşmək lazımdır.

Skolioz əməliyyatı hər yaşda edilə bilərmi?

Bəli, həm uşaqlarda, həm yeniyetmələrdə, həm də yetkinlərdə skolioz əməliyyatı aparıla bilər. Ancaq əməliyyatın texnikası və vaxtı yaş qrupuna və əyriliyin xarakterinə görə fərqlənir.

Skolioz əməliyyatı təkrarlanan əyriliyin qarşısını tam alırmı?

Əməliyyat əyriliyi əhəmiyyətli dərəcədə düzəldir və sabitləşdirir, lakin nadir hallarda fuziya olunmayan seqmentlərdə əlavə dəyişikliklər müşahidə oluna bilər. Buna görə mütəmadi nəzarət müayinələri vacibdir.