Ürək getmə nədir sualı xalq arasında tez-tez soruşulur, çünki bu ifadə qəflətən yaranan zəiflik, gözlərin qaralması, başgicəllənmə və ya tam huşdan getmə (bayılma) hissini təsvir etmək üçün işlədilir.

Əslində “ürəyin getməsi” termini tibbi mənada ürəyin bədəni tərk etməsi demək deyil — bu, beynə qısamüddətli qan axınının azalması nəticəsində yaranan presinkop (bayılmaqabağı hal) və ya sinkop (qısamüddətli huş itkisi) vəziyyətlərinin xalq dilindəki adıdır.

Bu hiss bir çox insanın başına gəlir və əksər hallarda ciddi təhlükə yaratmasa da, bəzən altda duran ürək-damar problemlərinin siqnalı ola bilər.

Ürək getmə nədir?

Tibbi terminologiyada ürək getmə hissi iki formada özünü göstərir:

• Presinkop — huşun tam itmədiyi, lakin bayılmaq üzrə olma hissinin yaşandığı vəziyyət. Baş gicəllənir, gözlərin önü qaralır, qulaqlarda uğultu olur, ancaq insan ayaq üstə qala bilir.
• Sinkop (huşdan getmə/bayılma) — beynə gedən qan axını qısa müddətə kəskin azaldıqda baş verən, adətən bir neçə saniyədən 1-2 dəqiqəyə qədər davam edən, öz-özünə keçən huş itkisi.

Hər iki vəziyyətin əsasında eyni mexanizm dayanır: beyin hüceyrələrinin normal fəaliyyəti üçün lazım olan qan (və oksigen) axını müvəqqəti olaraq kifayət qədər təmin olunmur. Bunun səbəbi ürək döyüntülərinin dəyişməsi, qan təzyiqinin kəskin düşməsi və ya qan damarlarının reflektor şəkildə genişlənməsi ola bilər.

Vacib qeyd: ürək getmə hissi həmişə ürək xəstəliyi demək deyil. Çox zaman tamamilə zərərsiz, funksional səbəblərdən (məsələn, uzun müddət ayaq üstə durmaqdan, stresdən və ya acqarına qalmaqdan) yaranır. Ancaq təkrarlanan, xəbərdarlıqsız və ya fiziki gərginlik zamanı baş verən hallar mütləq həkim müayinəsini tələb edir.

Ürək getmənin əlamətləri

Bayılmadan əvvəlki (Presinkop) əlamətlər

Əksər insanlar tam huşdan getmədən öncə aşağıdakı xəbərdarlıq əlamətlərini hiss edir:

Başgicəllənmə və tarazlığın pozulması

Gözlərin önündə qaralma və ya “ulduz uçması”

Qulaqlarda cingiltı və ya uğultu

Ani zəiflik və taqətsizlik hissi

Soyuq tər basması

Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və ya “çırpınması” (palpitasiya)

Ürəkbulanma

Solğunluq

Sinkop (tam huşdan getmə) zamanı

Bu mərhələdə insan bir neçə saniyəlik şüurunu itirir, adətən yıxılır və qısa müddət sonra öz-özünə ayılır. Ayıldıqdan sonra bir qədər yorğunluq və çaşqınlıq hiss edilə bilər, lakin bu, tez keçib gedir.

Təcili tibbi yardım tələb edən əlamətlər

Aşağıdakı hallardan biri baş verərsə, dərhal təcili tibbi yardıma müraciət edilməlidir:

Bayılma zamanı və ya ondan əvvəl döş qəfəsində ağrı və ya sıxıntı hissi

Fiziki aktivlik (qaçış, idman, gərgin iş) zamanı baş verən bayılma

Xəbərdarlıq əlamətləri olmadan qəfləti bayılma

Bayılmadan sonra 1 dəqiqədən çox huşun bərpa olmaması

Nəfəs darlığı ilə müşayiət olunan ürək getmə hissi

Bayılma nəticəsində baş və ya bədən travması

Ailədə erkən yaşda qəfləti ürək ölümü hallarının olması

Hamiləlik dövründə tez-tez təkrarlanan bayılma halları

Ürək getmənin səbəbləri

Vazovagal reaksiya (Ən geniş yayılmış səbəb)

Ürək getmə hallarının böyük əksəriyyəti vazovagal reaksiya ilə bağlıdır. Bu, vagus sinirinin (ürək ritmini və qan damarlarını idarə edən sinir) həddindən artıq stimullaşması nəticəsində ürək döyüntüsünün və qan təzyiqinin ani şəkildə aşağı düşməsidir.

Bunu tetikləyən amillərə güclü ağrı, qan görmək, uzun müddət ayaq üstə durmaq, isti mühit, güclü emosional gərginlik və ya sıx yerlərdə uzun müddət qalmaq daxildir.

Ortostatik hipotenziya

Oturmuş və ya uzanmış vəziyyətdən qəflətən ayağa qalxdıqda qan təzyiqinin kəskin düşməsi ortostatik hipotenziya adlanır. Bu, xüsusilə yaşlı insanlarda, dehidratasiya (bədəndə maye çatışmazlığı) zamanı və ya müəyyən dərmanların (təzyiq və ya sidikqovucu preparatlar) qəbulu fonunda daha çox rast gəlinir.

Ürək ritmi Pozğunluqları (aritmiyalar)

Ürəyin çox sürətli (taxikardiya), çox yavaş (bradikardiya) və ya nizamsız döyünməsi beynə gedən qan axınını azalda bilər. Bu qrup səbəblər daha ciddi qəbul edilməlidir, çünki bəzi aritmiya növləri müalicə olunmadıqda təhlükəli nəticələrə səbəb ola bilər.

Struktur ürək xəstəlikləri

Ürək qapaqlarının zədələnməsi, kardiomiopatiya (ürək əzələsinin xəstəlikləri) və ya ürək çatışmazlığı kimi vəziyyətlər də ürəyin lazımi qədər qan vurmasına mane olaraq bayılma hissinə səbəb ola bilər.

Qan şəkərinin aşağı düşməsi (Hipoglikemiya)

Xüsusilə şəkərli diabet xəstələrində, insulin və ya digər qandakı şəkəri azaldan dərmanların qəbulundan sonra qan şəkəri həddindən artıq düşərsə, beyin lazımi enerjini ala bilmir və bu, zəiflik, tərləmə və bayılma hissinə səbəb olur.

Anemiya

Qanda hemoqlobin (oksigen daşıyan zülal) səviyyəsinin aşağı olması toxumalara, o cümlədən beynə çatan oksigen miqdarını azaldır. Bu da tez-tez yorğunluq, nəfəs darlığı ilə yanaşı ürək getmə hissinə səbəb ola bilər.

Dehidratasiya

Bədəndə maye çatışmazlığı qan həcmini azaldır, nəticədə qan təzyiqi düşür və beynə qan axını zəifləyir. Bu, xüsusilə isti hava şəraitində, yetərincə su içməyən və ya ishal/qusma keçirən insanlarda müşahidə olunur.

Stress, Anksiyete və Panika Halları

Güclü həyəcan, stress və ya panika ataqları zamanı sürətli nəfəs alma (hiperventilyasiya) qandakı karbon qazı səviyyəsini dəyişərək başgicəllənmə və “ürəyin getməsi” hissinə səbəb ola bilər. Bu hallar əsasən üzücü olsa da, adətən həyati təhlükə yaratmır.

Nə zaman həkimə müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək tövsiyə olunur:

Ürək getmə halları təkrarlanırsa

Bayılma fiziki gərginlik zamanı baş verirsə

Döş qəfəsində ağrı, çarpıntı və ya nəfəs darlığı əlavə olunursa

Bayılma xəbərdarlıq əlamətləri olmadan qəfləti baş verirsə

Ailə tarixçəsində erkən yaşda ürəklə bağlı qəfləti ölüm hadisələri varsa

Diaqnostika necə aparılır?

Ürək getmə şikayəti ilə müraciət edən xəstədə həkim ilk növbədə ətraflı anamnez (xəstəlik tarixçəsi) toplayır: hansı şəraitdə baş verdiyini, müddətini, müşayiət edən əlamətləri və ailə tarixçəsini soruşur.

Sonra aşağıdakı müayinələr təyin oluna bilər:

Fiziki müayinə və qan təzyiqinin ölçülməsi — oturmuş və ayaq üstə vəziyyətdə təzyiqin müqayisəsi

Elektrokardioqrafiya (EKQ) — ürəyin elektrik fəaliyyətini qeyd edən, aritmiyaları aşkarlayan sadə müayinə

Holter monitorinqi — 24-48 saat və ya daha uzun müddət ərzində ürək ritminin daşınan cihazla izlənməsi

Exokardioqrafiya (ürəyin ultrasəs müayinəsi) — ürəyin quruluşunu və qapaqlarının işini qiymətləndirir

Qan analizləri — hemoqlobin, qan şəkəri və elektrolit səviyyələrini yoxlamaq üçün

Əyilmə masası testi (tilt-table test) — təkrarlanan, səbəbi aydın olmayan bayılma hallarında vazovagal reaksiyanı təyin etmək üçün istifadə olunur

Müalicə üsulları

Müalicə tamamilə altda duran səbəbdən asılıdır:

Vazovagal reaksiya zamanı — tetikləyici amillərdən (uzun ayaq üstə durma, isti mühit) qaçınmaq, kifayət qədər maye və duz qəbulu (həkim tövsiyəsi ilə), ilk əlamətlər hiss olunan kimi oturmaq və ya uzanmaq tövsiyə olunur.

Ortostatik hipotenziya zamanı — yavaş-yavaş ayağa qalxmaq, dərman dozalarının həkim tərəfindən yenidən nəzərdən keçirilməsi, bəzi hallarda kompressiya corabları tövsiyə edilir.

Aritmiya aşkarlandıqda — həkim ritm normallaşdırıcı dərmanlar, bəzi hallarda isə pulsun tənzimlənməsi üçün pacemaker (süni ürək stimulyatoru) və ya kateter ablasiyası kimi prosedurlar təyin edə bilər.

Struktur ürək xəstəlikləri üçün — səbəbdən asılı olaraq dərman müalicəsi və ya cərrahi müdaxilə tələb oluna bilər.

Anemiya aşkarlandıqda — dəmir preparatları və ya səbəbdən asılı olaraq digər müalicə üsulları tətbiq olunur.

Hipoglikemiya zamanı — qidalanma rejiminin tənzimlənməsi və diabet dərmanlarının dozasının yenidən nəzərdən keçirilməsi.

Anksiyete əsaslı hallarda — nəfəs texnikaları, stresslə mübarizə üsulları, zərurət olduqda psixoloq və ya psixiatr məsləhəti faydalı olur.

Sağalma və proqnoz

Əksər hallarda, xüsusilə vazovagal reaksiya və ya keçici dehidratasiya səbəbindən yaranan ürək getmə epizodları zərərsizdir və uzunmüddətli fəsad qoymadan keçib gedir.

Ancaq altında ürək xəstəliyi və ya aritmiya duran hallarda düzgün diaqnoz və vaxtında başlanan müalicə həm həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır, həm də ciddi ağırlaşmaların (məsələn, yıxılma nəticəsində travma və ya təhlükəli ritm pozğunluqları) qarşısını alır.

Bu səbəbdən təkrarlanan bayılma hallarında öz-özünə keçəcəyini gözləmək əvəzinə həkim müayinəsindən keçmək ən doğru addımdır.

Qarşısını almaq üçün praktiki tövsiyələr

Gün ərzində kifayət qədər su için, xüsusilə isti hava şəraitində

Uzun müddət ac qalmayın, mütəmadi qidalanın

Oturmuş və ya uzanmış vəziyyətdən yavaş-yavaş qalxın

Uzun müddət hərəkətsiz ayaq üstə durmaqdan çəkinin

Stresi idarə etmək üçün nəfəs və rahatlama texnikalarından istifadə edin

Xroniki xəstəliyiniz (diabet, ürək xəstəliyi, anemiya) varsa, mütəmadi həkim nəzarətində olun

İlk xəbərdarlıq əlamətlərini hiss edən kimi oturun və ya uzanın, ayaqlarınızı yuxarı qaldırın

Tez-tez verilən suallar

Ürək getmə ilə bayılma arasında fərq nədir?

Ürək getmə çox zaman bayılmaqabağı hissi (başgicəllənmə, gözlərin qaralması) təsvir etmək üçün işlədilir, bayılma isə huşun tam itdiyi anı bildirir. Presinkop huşun itmədiyi, sinkop isə tam huş itkisi ilə müşayiət olunan vəziyyətdir.

Ürəyim tez-tez “gedir”, bu təhlükəlimi?

Tək və nadir hallarda baş verən ürək getmə hissi adətən təhlükəli deyil, lakin epizodlar tez-tez təkrarlanırsa, fiziki gərginlik zamanı baş verirsə və ya döş qəfəsində ağrı, nəfəs darlığı ilə müşayiət olunursa, mütləq kardioloqa müraciət edilməlidir.

Ürək getmə zamanı nə etmək lazımdır?

İlk əlamətlər hiss olunan kimi dərhal oturun və ya uzanın, mümkünsə ayaqlarınızı yuxarı qaldırın. Bu, beynə qan axınının bərpasına kömək edir. Geniş, sıx olmayan geyim geyinmək və təzə hava almaq da faydalıdır.

Ürək getmə hansı xəstəliyin əlaməti ola bilər?

Ürək ritmi pozğunluqları (aritmiya), ürək qapaqlarının xəstəlikləri, anemiya, qan şəkərinin aşağı düşməsi, ortostatik hipotenziya və dehidratasiya ürək getmə hissinə səbəb ola biləcək vəziyyətlərdəndir.

Uşaqlarda ürək getmə normaldırmı?

Uşaqlarda da vazovagal reaksiya səbəbindən tək-tük bayılma halları rast gəlinə bilər və çox zaman zərərsizdir. Lakin idman zamanı, xəbərdarlıqsız və ya təkrarlanan hallarda uşaq mütləq pediatr və ya pediatrik kardioloq tərəfindən müayinə olunmalıdır.

Ürək getmə zamanı hansı həkimə müraciət etməliyəm?

İlk növbədə ailə həkiminə və ya terapevtə müraciət edə bilərsiniz. Əlamətlər ürəklə bağlı şübhə doğurursa (döş ağrısı, çarpıntı, fiziki gərginlik zamanı bayılma), kardioloq konsultasiyası tələb olunur.

Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Ürək getmə və ya bayılma şikayətləriniz varsa, düzgün diaqnoz və fərdi müalicə planı üçün mütləq həkimə müraciət edin.