Uşaqlarda qan azlığı əlamətləri çox vaxt diqqətdən yayınır, çünki kiçik uşaqlar özlərini pis hiss etdiklərini aydın izah edə bilmirlər, böyük uşaqlar isə yorğunluğu adətən “tənbəllik” və ya “yuxusuzluq” kimi qəbul edirlər.
Əslində isə uşağınızın solğun görünməsi, tez yorulması, iştahsızlığı və ya diqqətini cəmləyə bilməməsi arxasında tibbi bir səbəb — qan azlığı, yəni anemiya — dura bilər. Bu, valideynlər arasında ən çox narahatlıq yaradan, lakin vaxtında aşkarlandıqda asanlıqla idarə oluna bilən vəziyyətlərdən biridir.
Qan azlığı (Anemiya) nədir?
Anemiya — qanda qırmızı qan hüceyrələrinin və ya bu hüceyrələrin tərkibindəki hemoqlobin (oksigeni orqanlara daşıyan zülal) miqdarının normadan aşağı olması vəziyyətidir. Hemoqlobin səviyyəsi azaldıqda, orqanizmin toxumaları və orqanları kifayət qədər oksigen ala bilmir.
Nəticədə bədən “yanacaqsız” işləyən bir mühərrikə bənzəyir — enerji azalır, yorğunluq artır və bir çox sistem öz funksiyasını tam yerinə yetirə bilmir.
Uşaqlarda anemiya nisbətən geniş yayılmış vəziyyətdir, xüsusilə sürətli böyümə dövründə (körpəlik və yeniyetməlik) dəmirə olan tələbat artdığından. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, inkişaf etməkdə olan bölgələrdə kiçik yaşlı uşaqların əhəmiyyətli hissəsi müəyyən dərəcədə dəmir çatışmazlığı ilə üzləşir.
Yaxşı xəbər budur ki, əksər hallarda anemiya vaxtında aşkarlandıqda tam müalicə olunur.
Uşaqlarda qan azlığının əsas əlamətləri
Qan azlığının əlamətləri uşağın yaşından və anemiyanın dərəcəsindən asılı olaraq fərqlənə bilər. Yüngül hallarda simptomlar demək olar ki, hiss olunmaya bilər, buna görə də mütəmadi həkim müayinələri çox vacibdir.
Ümumi Əlamətlər
- Dərinin, dodaqların və göz qapaqlarının içinin solğunluğu — bu, ən çox rast gəlinən və valideynlərin ilk fərq etdiyi əlamətdir
- Tez yorulma və enerji çatışmazlığı — uşaq adi oyunlardan tez yorulur, istirahət etmək istəyir
- Zəiflik və hərəkətsizlik, əvvəllər aktiv olan uşaqda hərəkət istəyinin azalması
- Əsəbilik, ağlamsaqlıq və əhval-ruhiyyə dəyişkənliyi
- İştahsızlıq və qidalanmaya marağın azalması
- Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və fiziki fəaliyyət zamanı nəfəs darlığı
- Diqqət və konsentrasiya problemləri, məktəbli uşaqlarda dərs müvəffəqiyyətinin aşağı düşməsi
- Baş ağrısı və başgicəllənmə
- Dırnaqların kövrəkləşməsi, bəzən “qaşıqvari dırnaq” formasının yaranması
- Əl-ayaqların soyuq olması
Körpələrdə və kiçik yaşlı uşaqlarda xüsusi əlamətlər
Danışa bilməyən körpələrdə anemiyanı fərq etmək daha çətindir. Diqqət yetirilməli əlamətlər bunlardır: normal çəki artımının ləngiməsi, süddən və ya qidadan həvəssiz görünmə, həddindən artıq yuxululuq və ya əksinə narahat yuxu, dərinin bozumtul-sarımtıl çalarda görünməsi.
Bəzi hallarda pika adlanan qəribə iştaha da müşahidə olunur — bu, uşağın qida olmayan şeyləri (torpaq, buz, kağız, təbaşir) yemə istəyi ilə özünü göstərir və çox vaxt dəmir çatışmazlığının xarakterik əlamətidir.
Təcili diqqət tələb edən əlamətlər
Aşağıdakı hallarda vaxt itirmədən həkimə müraciət edilməlidir:
Dodaqların və ya dırnaqların göyərməsi
İstirahət zamanı belə nəfəs darlığı
Huşun qarışması və ya bayılma halları
Ürək döyüntülərinin çox sürətli və qeyri-müntəzəm olması
Güclü yorğunluqla birlikdə qıcolma
Uşaqlarda qan azlığının səbəbləri
Anemiyanın bir neçə fərqli səbəbi ola bilər və düzgün müalicə üçün əsas səbəbin müəyyənləşdirilməsi vacibdir.
Dəmir çatışmazlığı
Bu, uşaqlarda ən geniş yayılmış anemiya növüdür. Əsas səbəblər arasında qidada kifayət qədər dəmir olmaması, körpələrdə inək südünün çox erkən və ya həddindən artıq miqdarda verilməsi (inək südü dəmirin mənimsənilməsinə mane olur), sürətli böyümə dövründə artan dəmir tələbatı və gizli mədə-bağırsaq qanaxmaları göstərilə bilər.
B12 vitamini və folat çatışmazlığı
Qırmızı qan hüceyrələrinin normal formalaşması üçün B12 vitamini və folat (B9 vitamini) da vacibdir. Bu maddələrin qidada azlığı və ya bağırsaqda mənimsənilmə problemləri anemiyaya səbəb ola bilər.
Genetik Səbəblər: Talassemiya və digər qan xəstəlikləri
Azərbaycanda talassemiya kifayət qədər rast gəlinən irsi qan xəstəliyidir, buna görə ölkəmizdə nikah öncəsi məcburi tibbi müayinə proqramı mövcuddur. Talassemiya hemoqlobinin normal istehsalını pozan genetik vəziyyətdir və simptomları dəmir çatışmazlığı anemiyasına bənzəyə bilər, lakin müalicə yanaşması fərqlidir — bu səbəbdən düzgün diaqnoz həyati əhəmiyyət daşıyır.
Xroniki xəstəliklər və digər səbəblər
Böyrək xəstəlikləri, xroniki iltihabi vəziyyətlər, sümük iliyi problemləri, bəzi infeksiyalar və qanaxma ilə müşayiət olunan xəstəliklər də ikincili anemiyaya səbəb ola bilər.
Diaqnostika: Qan azlığı necə aşkarlanır?
Uşağınızda yuxarıda sadalanan əlamətlərdən bir neçəsini müşahidə etdiyiniz zaman pediatr həkimə müraciət etmək ən doğru addımdır. Həkim əvvəlcə uşağın anamnezini (qidalanma vərdişləri, ailə tarixçəsi, əvvəlki xəstəliklər) öyrənir və fiziki müayinə aparır.
Diaqnozun təsdiqi üçün əsasən aşağıdakı analizlər təyin olunur:
Tam qan analizi (hemoqram) — hemoqlobin səviyyəsini və qan hüceyrələrinin ölçü-formasını qiymətləndirir
Ferritin analizi — orqanizmdəki dəmir ehtiyatını göstərir
Retikulosit sayı — sümük iliyinin yeni qırmızı hüceyrə istehsal sürətini əks etdirir
Lazım gəldikdə hemoqlobin elektroforezi — talassemiya və digər irsi hemoqlobin pozğunluqlarını aşkar etmək üçün
Bu analizlər ağrısız və nisbətən sadədir, adətən bir dəfəlik qan nümunəsi ilə aparılır.
Uşaqlarda qan azlığının müalicə üsulları
Müalicə həmişə anemiyanın kökündəki səbəbdən asılı olaraq fərdiləşdirilir.
Dəmir preparatları
Dəmir çatışmazlığı təsdiqləndikdə, həkim adətən dəmir preparatı (damcı, şərbət və ya tablet formasında, yaşa uyğun) təyin edir. Preparatın müddəti və dozası hər uşaq üçün fərdi müəyyən olunur — özbaşına dozanı artırmaq və ya müalicəni vaxtından əvvəl kəsmək tövsiyə edilmir, çünki hemoqlobin normallaşsa belə, orqanizmdəki dəmir ehtiyatının bərpası daha uzun vaxt tələb edir.
Qidalanmanın rolu
Dəmirlə zəngin qidalar müalicəni dəstəkləyir: qırmızı ət, qara ciyər, yumurta sarısı, paxlalılar (lobya, mərci), yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər və dəmirlə zənginləşdirilmiş taxıl məhsulları. C vitamini (sitrus meyvələri, bibər) dəmirin bağırsaqdan mənimsənilməsini artırır, bu səbəbdən dəmirlə zəngin qidaları C vitamini mənbəyi ilə birgə verilməsi faydalıdır. Çay isə, əksinə, dəmirin mənimsənilməsini çətinləşdirdiyindən yeməklərlə birlikdə verilməsi tövsiyə olunmur.
Əsas xəstəliyin müalicəsi
Əgər anemiya xroniki xəstəlik, qanaxma və ya genetik vəziyyətdən qaynaqlanırsa, müalicə həmin əsas problemin idarə olunmasına yönəldilir. Ağır hallarda, xüsusilə talassemiya kimi genetik vəziyyətlərdə, mütəxəssis nəzarəti altında qan köçürülməsi tələb oluna bilər.
Tez-tez verilən suallar
Uşaqlarda qan azlığının ilk əlamətləri nələrdir?
İlk əlamətlər adətən dərinin, dodaqların və göz qapağının içinin solğunlaşması, tez yorulma, oyun zamanı enerjinin azalması və iştahsızlıqdır. Bu əlamətlər tədricən artdığından valideynlər çox vaxt onları dərhal fərq etmir.
Uşaqlarda dəmir çatışmazlığı hansı qidalarla aradan qaldırılır?
Qırmızı ət, qara ciyər, yumurta, paxlalılar, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər və dəmirlə zənginləşdirilmiş taxıl məhsulları faydalıdır. Bu qidaları C vitamini mənbələri ilə birgə vermək dəmirin mənimsənilməsini artırır.
Qan azlığı uşağın böyüməsinə və inkişafına təsir edirmi?
Bəli, müalicə olunmamış uzunmüddətli anemiya fiziki böyümə tempinə, diqqət və öyrənmə qabiliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə vaxtında diaqnoz və müalicə əhəmiyyətlidir.
Uşaqlarda qan azlığı analizi necə aparılır və ağrılıdırmı?
Diaqnoz üçün adətən bir dəfəlik qan nümunəsi götürülür və tam qan analizi (hemoqram) ilə ferritin səviyyəsi yoxlanılır. Prosedur qısa sürür və uşaqlar tərəfindən yaxşı tolerasiya olunur.
Talassemiya ilə dəmir çatışmazlığı anemiyasının fərqi nədir?
Hər ikisi solğunluq və yorğunluq kimi oxşar əlamətlərlə özünü göstərə bilər, lakin talassemiya irsi genetik xəstəlikdir və müalicə yanaşması dəmir çatışmazlığından fərqlidir. Dəqiq fərqləndirmə üçün hemoqlobin elektroforezi kimi xüsusi analizlər tələb olunur.
Neçə yaşlı uşaqlarda qan azlığı daha çox rast gəlinir?
Anemiya ən çox 6 aylıqdan 2 yaşadək olan körpələrdə (sürətli böyümə və dəmir ehtiyatının tükənməsi dövründə) və yeniyetməlik dövründə, xüsusilə qızlarda menstruasiyanın başlaması ilə əlaqədar rast gəlinir.
Bu məqalə yalnız ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti əvəz etmir. Uşağınızda qan azlığına dair əlamətlər müşahidə etdiyiniz təqdirdə, dəqiq diaqnoz və fərdi müalicə planı üçün mütləq pediatr və ya hematoloqa müraciət edin.
