Sistit nədir?

Sistit — sidik kisəsinin iltihabıdır. Əksər hallarda bakterial infeksiya nəticəsində yaranır və tibbi ədəbiyyatda sidik yolu infeksiyasının (SYİ) ən geniş yayılmış forması kimi tanınır.

Sistit nədir? sualı həkimlərə ən çox verilən suallardan biridir, çünki bu xəstəlik dünyada hər il yüz milyonlarla insanı, xüsusilə qadınları əhatə edir.

Statistikaya görə, hər iki qadından biri həyatının bir mərhələsində sistit keçirir. Kişilər də bu xəstəlikdən azad deyil, lakin onlarda uretranın daha uzun olması səbəbindən xəstəlik daha az rast gəlinir.

Sistit vaxtında diaqnoz qoyulub müalicə edilərsə, tam sağalan bir xəstəlikdir. Lakin müalicəsiz buraxıldıqda böyrəklərə qədər yüksələ bilər və ciddi ağırlaşmalara yol aça bilər. Ona görə də sistit əlamətlərini erkən tanımaq son dərəcə vacibdir.

Sistitin növləri

Sistit bir növdən ibarət deyil. Tibb dünyasında müxtəlif kateqoriyalar mövcuddur:

Bakterial sistit ən çox rast gəlinən növdür. Adətən bağırsaq florasına aid Escherichia coli (E. coli) bakteriyası sidik kisəsinə keçərək iltihabı tetikləyir.

Residivin sistit (Təkrarlanan sistit) — bir ildə iki ya da daha çox dəfə sistit keçirən xəstələrdə istifadə olunan termindir. Bu vəziyyət ayrıca tibbi nəzarət tələb edir.

İnterstitial sistit (Xronik sistit) — bakteriya olmadan yaranan xronik ağrı sindromudur. Sidik kisəsinin divarlarında uzunmüddətli iltihabla xarakterizə edilir.

Dərman sistitin — bəzi kimyaterapiya preparatları sidik kisəsini qıcıqlandıraraq iltihabyarada bilər.

Radiasiyon sistitin — çanaq bölgəsinə tətbiq edilmiş şüa terapiyasından sonra inkişaf edə bilər.

Sistit əlamətləri: Hansı simptomları nəzərə almalısınız?

Sistitin əlamətləri adətən birdən-birə başlayır və kifayət qədər narahatedici olur. Ən çox rast gəlinən sistit əlamətləri aşağıdakılardır:

Tez-tez sidiyə getmə istəyi

Sistit xəstəsinin ən birinci şikayəti tez-tez, lakin az miqdarda sidik ifraz etmə istəyidir. Sidik kisəsi tamamilə dolmamış olsa belə, güclü sidiyə getmə təzyiqi hiss olunur.

Sidiyin zamanı yanma və ağrı

Sidiyin zamanı uretrada (sidik kanalında) yanma, kəskin ağrı hiss olunması sistitin klassik əlamətidir. Bu simptom xəstələri tez-tez həkimə gətirən başlıca şikayətdir.

Alt qarın ağrısı

Sidik kisəsi çanaqda yerləşdiyindən, iltihab zamanı göbəyin aşağısında, alt qarın nahiyyəsində küt ağrı, sıxılma hissi yaranır.

Bulanıq və ya qoxulu sidik

İltihab zamanı sidik bulanıq, tünd sarı rəngdə ya da pis iy verən ola bilər. Bəzən sidiyin rəngi çaya bənzəyə bilər.

Qanlı sidik (Hematuriya)

Ağır hallarda sidiyin içərisində qan görünə bilər. Bu vəziyyət həmişə həkimə müraciəti tələb edir.

Yüksək hərarət və laxlama

Əgər infeksiya böyrəklərə qalxıbsa, xəstədə yüksək hərarət (38°C-dən yuxarı), titrəmə, bulanma, hətta qusma müşahidə oluna bilər. Bu əlamətlər ciddi xəbərdarlıqdır.

Diqqət: Yuxarıdakı əlamətlərdən biri və ya bir neçəsi olarsa, həkimə müraciət etməyi gecikdirməyin. Özbaşına antibiotik qəbul etmək müqavimətli bakteriyaların formalaşmasına səbəb ola bilər.

Sistitin səbəbləri və risk amilləri

Sistit necə yaranır? Əksər hallarda aşağıdakı amillər rol oynayır:

Gigiyena məsələləri: Anal nahiyyədən uretraya keçən bakteriyalar sistiti tetikləyə bilər. Buna görə qadınlarda tualet kağızını arxadan önə istiqamətdə işlətmək tövsiyə edilmir.

Cinsi əlaqə: Cinsi yaxınlıq zamanı bakteriyalar uretraya keçə bilər. “Bal ayı sistiti” adlanan bu forma cinsi aktiv qadınlarda daha çox müşahidə olunur.

Menopoz: Estrogen hormonu azaldığında sidik yolunun müdafiə mexanizmi zəifləyir, bu da sistit riskini artırır.

Sidik kisəsinin tam boşaldılmaması: Sidik kisəsini tam boşaltmamaq bakteriyaların çoxalması üçün əlverişli mühit yaradır.

Diabetes mellitus (Şəkərli diabet): Qanda şəkərin yüksək olması bakteriyaların sidiyin içərisində çoxalmasına şərait yaradır.

Sidik yolunun anatomik xüsusiyyətləri: Bəzi insanlarda doğumdan gələn anatomik xüsusiyyətlər sistit riskini artırır.

Sistit diaqnostikası: Həkim nə edir?

Həkim sistit şübhəsi olan xəstəyə aşağıdakı müayinələri təyin edə bilər:

Ümumi sidik analizi (OAM): Sidiyin laboratoriyada müayinəsi — leykositlər, eritrositlər, bakteriyalar axtarılır. Bu ən vacib ilkin müayinədir.

Sidik bakterioloji kulturu (Bakposev): Hansı bakteriyanın infeksiyaya səbəb olduğunu və hansı antibiotiklərə həssas olduğunu müəyyən edir. Bu analiz antibiotik seçimini dəqiqləşdirir.

Sidik yolu USM (Ultrasonografiya): Böyrəklərdə, sidik kisəsində daş, kista və ya digər patoloji dəyişiklikləri istisna etmək üçün aparılır.

Sistoskopiya: Xronik, residivin və ya interstitial sistit şübhəsindəxüsusi cihazla sidik kisəsinin daxili divarları vizual yoxlanılır.

Sistit müalicəsi: Necə sağalmaq olar?

Sistit müalicəsi xəstəliyin növünə, ağırlığına və xəstənin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə fərqlənir.

Antibiotik terapiyası

Bakterial sistitin əsas müalicəsi antibiotiklərdir. Ən çox istifadə edilən preparatlar arasında fosfomisin, nitrofurantoin, trimetoprim-sulfametoksazol kimi dərmanlar var. Müalicə kursu adətən 3–7 gün davam edir. Özbaşına antibiotik qəbul etməyin — bu həm müqavimət yarada bilər, həm də düzgün preparatı seçməyə mane ola bilər.

Bol su içmək

Gün ərzində 2–3 litr su içmək bakteriyaların sidik kisəsindən yuyulub çıxarılmasına kömək edir. Bu həm müalicənin bir hissəsidir, həm də profilaktika üsuludur.

Ağrıkəsici preparatlar

Alt qarın ağrısı və yanma şikayətlərini azaltmaq üçün həkim qısa müddətli ağrıkəsicilər (ibuprofen, parasetamol) tövsiyə edə bilər.

Qidanın tənzimlənməsi

Kofein, spirtli içkilər, ədviyyatlı yeməklər, sitrus meyvələri müalicə dövründə sidik kisəsini qıcıqlandıra bilər. Bu məhsullardan müvəqqəti uzaqlaşmaq tövsiyə olunur.

Xronik sistit müalicəsi

İnterstitial sistit üçün antibiotiklər kifayət etmir. Bu hallarda həkim xüsusi dərmanlar, fizioterapiya, hətta sidik kisəsinə birbaşa dərman yeridilməsi (instillyasiya) kimi üsullardan istifadə edə bilər.

Sistit profilaktikası: Xəstəlikdən necə qorunmaq olar?

Sistiti tam olaraq istisna etmək mümkün olmasa da, riski əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkündür:

Gündə ən az 8 stəkan su için — bu sidik yolunu təmiz saxlayır.

Tualet sonrası gigiyenaya diqqət edin — qadınlar üçün öndən arxaya istiqamətdə silinmək vacibdir.

Cinsi əlaqədən əvvəl və sonra sidiyə gedin — bu bakteriyaların uretraya keçməsinin qarşısını alır.

Sidiyinizi uzun müddət saxlamayın — sidik kisəsini vaxtında boşaltmaq bakteriyaların çoxalmasına imkan vermir.

Pambıq iç paltarı seçin — sintetik parçalar nəmi tutur və bakteriya artımını sürətləndirir.

Spermisid kontrasepsiyadan uzaqlaşın — bəzi spermisidlər normal vaginal floranı pozur.

Qidalanmaya diqqət edin — D vitamini, probiotiklər (turşu süd məhsulları) immunitetinizi gücləndirər.

Tez-tez verilən suallar

Sistit özbaşına keçərmi, həkimə getmək lazımdırmı?

Bəzi yüngül hallarda orqanizm infeksiyanı müstəqil olaraq dəf edə bilər, lakin bu nadir hallardır. Əlamətlər 2 gündən artıq davam edirsə, qanlı sidik varsa, hərarət qalxıbsa — mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır. Özbaşına müalicə zamanı itirmək ağırlaşmalara (böyrək iltihabı — pielonefrit) gətirib çıxara bilər.

Hamiləlik dövründə sistit təhlükəlidirmi?

Bəli, hamiləlik dövründə sistit xüsusilə diqqətlə izlənilməlidir. Müalicəsiz buraxılmış sistit vaxtından əvvəl doğuşa, böyrək iltihabına səbəb ola bilər. Hamilə qadınlara simptom olmasa belə, düz sidik analizi müntəzəm aparılır. Hamiləlik dövründə antibiotik seçimi həkim tərəfindən körpə üçün təhlükəsizliyə görə müəyyən edilir.

Kişilərdə sistit niyə nadir olur və əlamətləri fərqlimi?

Kişilərdə uretra daha uzundur, bu da bakteriyaların sidik kisəsinə çatmasını çətinləşdirir. Buna görə kişilərdə sistit daha az görünür. Lakin kişidə sistit aşkar olunarsa, bu çox vaxt başqa bir problemin (prostat xəstəliyi, daş) əlaməti ola bilər. Buna görə kişilərdə sistit diaqnozu qoyulanda mütləq ətraflı üroloji müayinə aparılmalıdır. Əlamətlər qadınlarla eynidir: yanma, tez-tez sidiyə getmə, alt qarın ağrısı.

Bir ildə sistiti neçə dəfə keçirsəm, bu ciddi problemin əlamətidir?

Bir ildə 2 və ya daha çox sistit epizodu olursa, bu residivin sistit adlanır. Bu vəziyyət həkim nəzarəti tələb edir. Həkim sidik yolunun anatomiyasını yoxlamaq, xronik infeksiya mənbəyini, hormonal dəyişiklikləri aşkar etmək üçün daha dərin müayinə aparar. Bəzi xəstələrə uzunmüddətli profilaktik antibiotik kursu ya da cinsi əlaqədən sonra tək doza antibiotik tövsiyə olunur.

Sistiti antibiotik olmadan müalicə etmək mümkündürmü — bitki çayları işləyirmi?

Kəklikotu çayı, mərcanköşə, qırmızı çiçəkli ehinaseya kimi otlar xalq arasında sistit üçün istifadə olunur. Lakin hazırda tibbi sübuta görə, bitki çayları bakterial sistiti tam müalicə etmir — yalnız simptomları bir qədər yüngülləşdirə bilər. Bəzi tədqiqatlar gilənar (cranberry) məhsullarının residivin sistiti azaltdığını göstərsə də, bu terapevtik antibiotik deyil, profilaktik tədbirdir. Bakterial sistit üçün antibiotik müalicəsi əvəzolunmazdır.

Sistit zamanı cinsi əlaqə ola bilərmi?

Tövsiyə edilmir. Cinsi əlaqə bakteriyaların daha dərindən yayılmasına, şikayətlərin güclənməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, bəzi infeksiyalar cinsi yolla partneyorə keçə bilər. Müalicə tamamlanana qədər cinsi əlaqədən çəkinmək ən düzgün qərardır.

Unutmayın: sağlam həyat tərzi, bol su içmək, gigiyena qaydalarına riayət etmək sistiti profilaktika etməyə kömək edir. Amma əlamətlər artıq başlamışsa, gecikdirmədən həkiminizlə məsləhətləşin.

Bu məqalə ümumi məlumatlandırma məqsədi daşıyır və tibbi məsləhət yerini tuta bilməz. Hər hansı şikayətiniz olduqda mütəxəssis həkiminizlə məsləhətləşin.