Ürəyiniz hər gün orta hesabla 100.000 dəfədən çox döyünür – bunu siz fərq etmirsiniz, çünki bu proses tam avtomatik şəkildə, sabit bir ritmdə baş verir. Lakin bəzən bu ritm pozulur: ürək ya çox sürətli, ya çox yavaş, ya da qeyri-müntəzəm döyünməyə başlayır. Məhz bu vəziyyətə aritmiya deyilir.
Aritmiya nədir sualının sadə cavabı budur: ürəyin elektrik sistemi düzgün işləmədikdə yarana bilən ürək ritmi pozulmasıdır. Bu, bəzən tamamilə zərərsiz ola bilər – məsələn, həyəcan zamanı ürəyin bir anlıq “atlayması” kimi hiss edilə bilər.
Lakin bəzi aritmiya növləri ciddi tibbi müdaxilə tələb edir və vaxtında müalicə edilmədikdə infarkt, insult kimi həyati təhlükəli ağırlaşmalara yol aça bilər.
Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, ürək-damar xəstəlikləri dünyada ölümün əsas səbəblərindən biridir və aritmiyalar bu xəstəliklərin mühüm bir hissəsini təşkil edir. Azərbaycanda da ürək xəstəlikləri getdikcə daha geniş yayılır. Bu səbəbdən aritmiya haqqında məlumatlı olmaq hər bir insan üçün vacibdir.
Ürəyin elektrik sistemi necə işləyir?
Aritmiyaları anlamaq üçün əvvəlcə ürəyin elektrik sistemini başa düşmək lazımdır. Ürək döyüntüsü mexaniki bir proses deyil – o, elektrik siqnalları ilə idarə olunur.
Hər döyüntü sinoatrial (SA) düyün adlanan kiçik bir elektrik generatorundan başlayır. Bu düyün ürəyin sağ yuxarı mədəciyində yerləşir və “təbii kardiostimulyator” kimi tanınır. SA düyündən çıxan elektrik siqnalı ürəyin yuxarı kameralarından (qulaqcıqlardan) aşağı kameralarına (mədəciklərə) ötürülür və bu zaman ürək qanı pompalamaqdır.
Bu sistemin hər hansı bir hissəsində problem yaranarsa – siqnal çox tez göndərilsə, gecikirsə, yanlış yerdən başlayırsa və ya bloklanırsa – aritmiya meydana gəlir.
Aritmiya növləri
Aritmiyalar bir neçə əsas kateqoriyaya bölünür:
Taxikardiya (Sürətli Ürək Döyüntüsü)
İstirahət vəziyyətində ürəyin dəqiqədə 100-dən çox döyünməsidir. Supraventriküler taxikardiya (SVT), atrial fibrilyasiya (AF) və ventriküler taxikardiya bu qrupa daxildir. Atrial fibrilyasiya dünyada ən çox görülən ciddi aritmiya növüdür.
Bradikardiya (Yavaş Ürək Döyüntüsü)
İstirahət vəziyyətində ürəyin dəqiqədə 60-dan az döyünməsidir. Xəstə sinus sindromu və tam ürək bloku bu qrupun nümayəndələridir. Qeyd etmək lazımdır ki, idmançılarda bradikardiya tamamilə normaldır.
Atrial Fibrilyasiya (AF)
Bu, ən çox yayılmış ciddi aritmiya növüdür. Ürəyin yuxarı kameraları qeyri-müntəzəm və çox sürətli elektrik siqnalları alır, nəticədə qulaqcıqlar düzgün yığılmır. Atrial fibrilyasiya xüsusilə insult riskini artırır, çünki qeyri-müntəzəm döyüntü zamanı qanda laxtalanma əmələ gələ bilər.
Ventriküler Fibrilyasiya
Bu, həyati təhlükəli aritmiya növüdür. Ürəyin aşağı kameraları tamamilə qeyri-müntəzəm titrəyir, qan pompalamaq dayandırır. Dərhal müdaxilə edilmədikdə ölümlə nəticələnə bilər.
Ekstrasistoliya (Erkən Ürək Döyüntüləri)
Ürəyin gözlənilmədən “əlavə” bir döyüntü etməsidir. Çox insanda müşahidə olunur və əksər hallarda zərərsizdir. Lakin tez-tez təkrarlanırsa kardioloq həkim müayinəsi tövsiyə olunur.
Aritmiya əlamətləri: Bədəniniz sizə nə deyir?
Aritmiya əlamətləri növündən asılı olaraq çox fərqlənə bilər. Bəzi insanlarda heç bir əlamət olmur – aritmiya yalnız EKQ müayinəsi zamanı aşkar edilir. Digərlərində isə aşağıdakı əlamətlər görülə bilər:
Ürəkdöyünmə hissi – ürəyin güclü, sürətli, atlayan və ya qeyri-müntəzəm döyündüyünü hiss etmək
Baş gicəllənməsi və ya huşun itirilməsi – beynə kifayət qədər qan çatmadıqda baş verir
Nəfəs darlığı – xüsusilə fiziki fəaliyyət zamanı
Sinə ağrısı və ya sıxılma hissi – ciddi aritmiyalarda görülə bilər
Yorğunluq və zəiflik – ürək qanı kifayət qədər pompalamadıqda
Narahatlıq hissi – bəzən aritmiya psixoloji əlamətlərə bənzəyə bilər
Vacib xəbərdarlıq: Əgər sinə ağrısı, şiddətli nəfəs darlığı, huş itirilməsi və ya güclü ürəkdöyünmə yaşayırsınızsa, dərhal təcili tibbi yardım çağırın.
Aritmiya səbəbləri: Niyə baş verir?
Aritmiyaların bir çox səbəbi ola bilər:
Tibbi vəziyyətlər:
Koronar ürək xəstəliyi və keçirilmiş ürək tutması
Yüksək arterial təzyiq (hipertenziya)
Qalxanabənzər vəz xəstəlikləri (xüsusilə hipertireoz)
Ürək qapaqcıqlarının xəstəlikləri
Ürək çatışmazlığı
Yuxu apnesi
Həyat tərzi amilləri:
Həddindən artıq kofein istehlakı
Alkoqol suitistimalı
Siqaret çəkmək
Müəyyən dərman preparatları (xüsusilə özbaşına qəbul edilən dərmanlar)
Güclü stress və narahatlıq
Yuxusuzluq
Elektrolit Pozulmaları: Qanda kalium, maqnezium, kalsium və natrium balansının pozulması ürək elektrik sistemini birbaşa təsir edir. Bu elektrolitlerin səviyyəsi çox aşağı və ya yuxarı olduqda aritmiya yarana bilər.
Genetik Amillər: Bəzi aritmiya növlərinin irsi komponenti var. Uzun QT sindromu, Wolf-Parkinson-White sindromu kimi vəziyyətlər doğuşdan gəlir.
Aritmiya necə diaqnoz qoyulur?
Əgər həkiminiz aritmiya şübhəsi edirsə, bir neçə müayinə təyin edə bilər:
EKQ (Elektrokardioqram): Ən əsas müayinədir. Ürəyin elektrik fəaliyyətini qeyd edir. Sadə, ağrısız və sürətli bir tesdir.
Holter Monitor: 24-48 saat boyunca ürək ritmini fasiləsiz izləyən portativ EKQ cihazıdır. Aralıq-aralıq baş verən aritmiyaları aşkar etmək üçün əladır.
Ekokardiografiya: Ürəyin quruluşunu və funksiyasını göstərən ultrasəs müayinəsidir. Aritmiyaya səbəb olan struktur problemlərini aşkar edir.
Elektrofizioloji Müayinə (EFM): Kateter vasitəsilə ürəyin elektrik sistemini xəritələmək üçün istifadə edilir. Mürəkkəb aritmiyaların diaqnoz və müalicəsində tətbiq olunur.
Qan Testləri: Qalxanabənzər vəz funksiyasını, elektrolit səviyyələrini və ürəklə bağlı digər göstəriciləri ölçür.
Aritmiya müalicəsi: Hansı seçimlər var?
Aritmiya müalicəsi növünə, şiddinə və əsas səbəbə görə dəyişir. Bütün aritmiyalar müalicə tələb etmir – bəziləri yalnız müşahidə altında saxlanılır.
Dərman müalicəsi:
Antiaritmik dərmanlar ürək ritmini tənzimləyir
Beta-blokatorlar ürəyin döyünmə sürətini azaldır
Qan durultucular (xüsusilə atrial fibrilyasiyada insult riskini azaltmaq üçün)
Kardioversiya: Elektrik şoku vasitəsilə ürəyin normal ritminə qaytarılmasıdır. Xüsusi şəraitdə, narkoz altında həyata keçirilir.
Kateter Ablyasiyası: Aritmiyaya səbəb olan anormal elektrik toxumasını məhv etmək üçün tətbiq olunan müasir bir prosedurdur. Cərrahi müdaxilə tələb etmir, kateter vasitəsilə həyata keçirilir. Müəyyən aritmiya növlərini tam sağalda bilir.
Kardiostimülyator (Peysmeker): Bradikardiya müalicəsi üçün dəri altına yerləşdirilən kiçik bir cihazdır. Ürəyin lazım olan vaxtlarda döyünməsini təmin edir.
İmplante Olunan Kardiodefibrilator (ICD): Həyati təhlükəli aritmiyalar (xüsusilə ventriküler fibrilyasiya) zamanı avtomatik elektrik şoku verən cihazdır. Ürəyi normal ritminə qaytarır.
Aritmiyadan qorunmaq mümkündürmü?
Hər aritmiyadan qorunmaq mümkün olmasa da, bir çox risk amili idarə edilə bilər:
Sağlam qidalanın: Az duzlu, az yağlı, meyvə-tərəvəz zəngin pəhriz ürəyi qoruyur
Müntəzəm fiziki fəaliyyət: Həftədə 150 dəqiqə orta intensivlikli idman
Siqaret və alkoqolu bırakın: Hər ikisi aritmiya riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır
Stresslə mübarizə: Meditasiya, nəfəs məşqləri, keyfiyyətli yuxu
Müntəzəm həkim müayinəsi: Xüsusilə yüksək təzyiq, diabet və ya ürək xəstəliyi tarixçəniz varsa
Dərmanları düzgün qəbul edin: Həkiminizin reseptsiz yazılmış preparatlardan xəbərdar olması vacibdir
Tez-tez verilən suallar
Aritmiya həmişə təhlükəlidir?
Xeyr, aritmiya həmişə təhlükəli deyil. Ekstrasistoliya kimi bəzi növlər tamamilə zərərsizdir və xüsusi müalicə tələb etmir. Lakin atrial fibrilyasiya, ventriküler taxikardiya kimi növlər ciddi ağırlaşmalara yol aça bilər. Ürək ritmi pozulması hiss etdikdə mütləq həkimə müraciət edin – hansı növ olduğunu yalnız EKQ ilə müəyyən etmək mümkündür.
Aritmiya ilə infarkt arasında əlaqə varmı?
Bəli, güclü əlaqə var. Miokard infarktı zamanı ürək əzələsinin zədələnməsi aritmiyaya səbəb ola bilər. Eyni zamanda, müəyyən aritmiya növləri – xüsusilə ventriküler fibrilyasiya – qəfil ürək ölümünün əsas səbəbidir. Kəskin sinə ağrısı, nəfəs darlığı və ürəkdöyünmə birlikdə yaşayırsınızsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Aritmiya zamanı idmanla məşğul olmaq olarmı?
Bu, aritmiya növündən asılıdır. Bəzi xəfif aritmiyalarda müntəzəm, orta intensivlikli idman hətta faydalıdır. Lakin ciddi aritmiyalarda ağır fiziki yüklənmə təhlükəli ola bilər. Aritmiya diaqnozu qoyulmuşsa, hansı fiziki fəaliyyətin sizin üçün uyğun olduğunu kardioloqla müzakirə etmək vacibdir.
Gənc insanlarda da aritmiya ola bilərmi?
Bəli, aritmiya yalnız yaşlıların xəstəliyi deyil. Gənclər arasında da – xüsusilə idmançılarda, genetik risk daşıyanlarda və stimulyatör maddə istifadə edənlərdə – aritmiya müşahidə olunur. Wolf-Parkinson-White sindromu kimi bəzi aritmiya növləri doğuşdan gəlir. Gənc yaşda qəfil ürəkdöyünmə, baş gicəllənmə və ya huş itirilməsi yaşanırsa, mütləq diaqnoz alınmalıdır.
Aritmiya tamamilə sağala bilərmi?
Bəzi hallarda bəli. Kateter ablyasiyası müəyyən aritmiya növlərini – məsələn, supraventriküler taxikardiya (SVT) və bəzi atrial fibrilyasiya hallarını – tam şəkildə sağalda bilər. Digər növlər isə dərman müalicəsi, peysmeker və ya ICD ilə nəzarət altına alına bilər. Müalicə uğurunun açarı erkən diaqnozdur – əlamətlər yarandıqda gecikdirmədən həkimə müraciət etmək çox vacibdir.
Aritmiya ilə nəfəs darlığı əlaqəlidir?
Bəli, əlaqə var. Ürək kifayət qədər qan pompalamadıqda orqanizm oksigen çatışmazlığını kompensasiya etməyə çalışır. Bu zaman nəfəs alma sürətlənir. Xüsusilə atrial fibrilyasiya zamanı istirahətdə belə nəfəs darlığı yaşana bilər. Nəfəs darlığı ürəkdöyünmə ilə birgə baş verirsə, bu əlamət kardioloq müayinəsini tələb edir.
Aritmiya müalicəsiz özündən keçərmi?
Bəzi xəfif aritmiyalar – məsələn, stres və ya kofein səbəbli müvəqqəti taxikardiya – tetikleyici amil aradan qaldırıldıqdan sonra keçə bilər. Lakin struktural ürək problemi, elektrolit pozulması və ya genetik faktorla bağlı aritmiyalar müstəqil olaraq keçmir. Diaqnozsuz “keçər” ümidi ilə gözləmək təhlükəli ola bilər.
Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Hər hansı sağlamlıq problemi yaşayırsınızsa, mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
