Prenatal testlər hamiləlik dövründə ananın və hələ doğulmamış körpənin sağlamlığını qiymətləndirmək üçün aparılan müayinələr toplusudur. “Prenatal” sözü “doğuşdan əvvəl” deməkdir. Hamiləliyin hər mərhələsində həm qan analizləri, həm ultrasəs müayinələri, bəzən isə daha dəqiq genetik testlər tövsiyə olunur.

Çoxsaylı test adlarını eşidəndə narahat olmaq təbiidir. “İkili test”, “üçlü test”, “NIPT”, “amniosentez” ifadələri ilk baxışda qorxuducu görünə bilər. Bu yazıda prenatal testlərin nə olduğunu, hansı həftədə nə üçün edildiyini və nəticələri necə başa düşməyi sadə dillə izah edirik. Məqsədimiz sizi qorxutmaq yox, məlumatlandırmaqdır. Bu testlərin böyük əksəriyyəti körpənin sağlam olduğunu təsdiqləyir və hamiləliyin rahat keçməsinə kömək edir.

Prenatal testlər nədir?

Prenatal testlər iki əsas qrupa bölünür. Fərqi bilmək nəticələri düzgün qiymətləndirmək üçün çox vacibdir.

Skrininq testləri

Skrininq testləri bir problemin riskini hesablayır, diaqnoz qoymur. Bunlara qan analizləri və ultrasəs müayinələri daxildir və onlar ana və körpə üçün təhlükəsizdir. Nəticə “risk aşağıdır” və ya “risk yüksəkdir” kimi verilir. Yüksək risk körpənin xəstə olduğunu göstərmir, yalnız əlavə dəqiqləşdirici müayinəyə ehtiyac ola biləcəyini bildirir.

Diaqnostik testlər

Diaqnostik testlər (məsələn, amniosentez və xorion villus biopsiyası) körpənin hüceyrələrini birbaşa analiz edir və xromosom pozuntuları kimi vəziyyətləri yüksək dəqiqliklə təsdiq və ya inkar edir. Bu testlər nadir hallarda hamiləliyə təsir edə bilən kiçik müdaxilə tələb etdiyi üçün yalnız lazım olduqda, həkimlə ətraflı müzakirədən sonra aparılır.

Prenatal testlər nə üçün edilir?

Bu müayinələrin əsas məqsədləri bunlardır:

• Hamiləliyin müddətini və körpənin düzgün böyüdüyünü dəqiqləşdirmək
• Xromosom pozuntularının (məsələn, Daun sindromu) riskini qiymətləndirmək
• Daxili orqanların və quruluşun inkişafını yoxlamaq
• Ananın sağlamlığını izləmək: anemiya, infeksiyalar, hamiləlik diabeti, qan təzyiqi
• Doğuşa hazırlığı planlaşdırmaq və lazım olduqda vaxtında tədbir görmək

Vaxtında aşkarlanan problemlərin əksəriyyətində müalicəni və ya izləmə planını erkən başlamaq mümkün olur. Bu, həm ananın, həm körpənin sağlamlığı üçün böyük üstünlükdür.

Prenatal testləri kimlər etdirməlidir?

Bəzi əsas müayinələr (qan analizləri, ultrasəs) bütün hamilə qadınlara tövsiyə olunur. Genetik skrininq isə yaşdan və risk faktorlarından asılı olmayaraq hər kəsə təklif edilə bilər. Aşağıdakı hallarda həkim əlavə testlər və ya daha diqqətli izləmə təklif edə bilər:

• Ananın yaşının 35 və daha yuxarı olması
• Əvvəlki hamiləliyin xromosom pozuntusu və ya inkişaf qüsuru ilə nəticələnməsi
• Ailədə irsi xəstəliyin olması
• Valideynlər arasında qohumluq
• Ultrasəs və ya qan analizi nəticələrində şübhəli dəyişikliklər
• Hamiləlik zamanı infeksiya, dərman qəbulu və ya xroniki xəstəlik (şəkərli diabet, qalxanvari vvəzi xəstəlikləri və s.)
• Valideynlərdən birinin talassemiya kimi irsi qan xəstəliklərinin daşıyıcısı olması

Bu siyahıda adınız olmasa da, prenatal müayinələrdən keçmək normal və tövsiyə olunan yanaşmadır.

Hamiləliyin hansı həftəsində hansı testlər edilir?

Aşağıdakı cədvəl ümumi çərçivədir. Dəqiq plan hər qadın üçün həkim tərəfindən fərdi müəyyən edilir.

Birinci trimestr (1–13-cü həftələr)

Ilk ultrasəs və qan analizləri. Hamiləlik təsdiqləndikdən sonra həkim ümumi qan analizi, qan qrupu və rezus faktoru, hepatit B və C, HİV, sifilis, qızılca (rubella) toxunulmazlığı və sidik analizi kimi əsas müayinələri təyin edir. Ultrasəs hamiləliyin bətndə olduğunu, ürək fəaliyyətini və müddəti təsdiq edir.

İkili test (birinci trimestr skrininqi), 11–13-cü həftələr. Bu skrininq iki qan göstəricisinin (PAPP-A və sərbəst β-hCG) ultrasəslə ölçülən “boyun nahiyəsi qatı” (NT) ilə birgə qiymətləndirilməsindən ibarətdir. NT körpənin boyun nahiyəsində toplanan mayenin qalınlığıdır. Ananın yaşı ilə birlikdə bu məlumatlar Daun, Edvards və Patau sindromlarının riskini hesablamağa imkan verir.

NIPT (hüceyrədənkənar DNT testi), təxminən 10-cu həftədən. Ananın qanında dolaşan plasenta DNT parçalarını analiz edən müasir testdir. Daun sindromunu aşkarlamaq dəqiqliyi adi skrininq testlərindən yüksəkdir. Lakin NIPT də skrininq testidir, yəni qəti diaqnoz yox, çox dəqiq risk hesablamasıdır. Müsbət nəticə adətən diaqnostik testlə təsdiqlənir.

İkinci trimestr (14–27-ci həftələr)

Üçlü və ya dördlü test, 15–20-ci həftələr. Əgər birinci trimestrdə skrininq edilməyibsə, ananın qanında bir neçə göstərici (AFP, hCG, estriol, bəzən inhibin A) ölçülür. Bu test həm xromosom pozuntuları, həm də neyral boru qüsurları riskini qiymətləndirir.

Ətraflı morfoloji ultrasəs, 18–22-ci həftələr. Bu müayinədə həkim körpənin beynini, üzünü, ürəyini, onurğasını, mədə-bağırsaq sistemini, böyrəklərini və əzalarını ətraflı yoxlayır. Plasentanın yerləşməsi, dölyanı suyun miqdarı və uşaqlıq boynunun uzunluğu da qiymətləndirilir. Bu, hamiləlik boyu ən vacib ultrasəs müayinələrindən biridir.

Qlükoza tolerantlıq testi, 24–28-ci həftələr. Hamiləlik diabetini aşkarlamaq üçün aparılır. Ac qarına qan şəkəri ölçüldükdən sonra qadın şəkər məhlulu içir və müəyyən saatlardan sonra qan təkrar götürülür. Hamiləlik diabeti diqqətsiz qalarsa, körpənin həddindən artıq böyüməsinə və doğuş ağırlaşmalarına səbəb ola bilər, vaxtında aşkarlandıqda isə pəhriz və müşahidə ilə yaxşı idarə olunur.

Rezus-mənfi qadınlarda əlavə nəzarət. Ananın qanı rezus-mənfi, atanın isə rezus-müsbət olarsa, antikor yoxlanışı aparılır və həkim lazım gəldikdə anti-D profilaktikasını tövsiyə edir.

Üçüncü trimestr (28–40-cı həftələr)

Böyümə ultrasəsi və Doppler. Körpənin çəkisi, mövqeyi, dölyanı suyun miqdarı və plasentadan qan axını yoxlanılır.

Qrup B streptokok (GBS) yoxlanışı, təxminən 35–37-ci həftələr. Bu bakteriya əksər qadınlarda heç bir şikayət yaratmır, lakin doğuş zamanı körpəyə ötürülə bilər. Aşkarlanarsa, doğuş zamanı antibiotik tətbiq edilərək risk azaldılır.

KTQ (kardiotokoqrafiya). Doğuşa yaxın dövrdə körpənin ürək döyüntüləri və uşaqlığın büzülmələri izlənilir.

Diaqnostik testlər: amniosentez və xorion villus biopsiyası

Skrininq nəticəsi yüksək risk göstərərsə, ultrasəsdə şübhəli bulgular varsa və ya ailədə irsi xəstəlik tarixçəsi mövcuddursa, həkim diaqnostik test təklif edə bilər.

Xorion villus biopsiyası (XVB): adətən 10–13-cü həftələr arasında aparılır. Plasentanın kiçik bir parçası götürülür və genetik analiz edilir.

Amniosentez: adətən 15–20-ci həftələr arasında aparılır. Ultrasəsin nəzarəti altında nazik iynə ilə bir az dölyanı su götürülür və körpənin hüceyrələri analiz edilir.

Hər iki prosedur təcrübəli həkim tərəfindən, ultrasəs nəzarəti ilə aparılır. Müdaxilə ilə bağlı hamiləliyin itirilməsi riski aşağıdır, lakin sıfır deyil. Buna görə qərar həkimlə birgə, risklər və faydalar müzakirə edildikdən sonra verilir. Bu qərar tamamilə ailənin seçimidir və heç bir test məcburi deyil.

Prenatal test nəticələrini necə başa düşməli?

Nəticə vərəqini aldıqda aşağıdakı məqamları yadda saxlayın:

“Yüksək risk” diaqnoz demək deyil. Məsələn, 1:100 risk həmin qrupdakı 100 qadından 99-da körpənin sağlam olması deməkdir.

“Aşağı risk” sıfır risk demək deyil. Heç bir skrininq testi 100% zəmanət vermir.

Yalançı müsbət və yalançı mənfi nəticələr mümkündür. Buna görə nəticələr həmişə ultrasəs, ananın yaşı, hamiləlik müddəti və digər məlumatlarla birgə yorumlanmalıdır.

Hamiləlik müddətinin dəqiq təyini vacibdir. Yanlış hesablanmış müddət testin nəticəsini dəyişə bilər.

Nəticəni internetdə axtarmaq əvəzinə mütləq həkimlə müzakirə edin. İnternetdəki ümumi məlumat sizin fərdi vəziyyətinizi əks etdirmir.

Testlərə necə hazırlaşmalı?

• Hər testin hansı həftədə edilməli olduğunu həkimlə dəqiqləşdirin. Bəzi testlərin “pəncərəsi” məhduddur.
• Qan analizlərinin bəzisi (məsələn, qlükoza testi) ac qarına verilir, həkimin göstərişinə əməl edin.
• Əvvəlki analiz və ultrasəs nəticələrinizi özünüzlə götürün.
• Suallarınızı əvvəlcədən yazın. Görüşdə yadınızdan çıxa bilər.
• Mümkünsə, həyat yoldaşınızı və ya yaxın adamınızı müşayiətçi kimi gətirin.

Prenatal testlərin faydaları və məhdudiyyətləri

Faydaları: Problemlərin erkən aşkarlanması, müalicə və doğuş planının vaxtında qurulması, ailənin psixoloji və məlumat baxımından hazırlanması, çox hallarda isə valideynlərin əmin-amanlığa qovuşması.

Məhdudiyyətləri: Heç bir test bütün inkişaf pozuntularını aşkarlaya bilməz. Skrininq nəticələri bəzən təşviş yaradır, əlavə müayinə tələb edir və gözləmə dövrü stresli keçə bilər. Bu vəziyyətdə həkimin və ya psixoloqun dəstəyi çox faydalıdır.

Nə vaxt dərhal həkimə müraciət etməli?

Planlı testləri gözləmədən aşağıdakı hallarda dərhal həkimə müraciət edin:

• Qanaxma və ya qarın aşağısında güclü ağrı
• Körpənin hərəkətlərinin azalması və ya kəsilməsi (hiss olunan dövrdə)
• Yüksək hərarət, titrəmə
• Güclü baş ağrısı, görmənin bulanması, üz və əllərin sürətlə şişməsi
• Dölyanı suların axması

Universal Hospital-da prenatal müayinə və məsləhət

Hamiləlik dövründə düzgün və vaxtında aparılan müayinələr sakit və təhlükəsiz hamiləliyin əsasıdır. Universal Hospital-ın Ginekologiya şöbəsində həkimlər hamiləliyin izlənməsi, müayinələrin planlanması və nəticələrin izahı üçün sizə yardımçı olur. Hər xanıma fərdi yanaşma göstərilir, suallarınız səbrlə cavablandırılır.

Qəbula yazılmaq və ətraflı məlumat almaq üçün *1922 qısa nömrəsinə və ya +994 99 599 65 56 nömrəsinə zəng edə bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Prenatal testlər hamiləliyin hansı həftələrində edilir?

Əsas skrininq pəncərələri bunlardır: 11–13-cü həftələrdə ikili test və NT ultrasəsi, 15–20-ci həftələrdə üçlü/dördlü test, 18–22-ci həftələrdə ətraflı morfoloji ultrasəs, 24–28-ci həftələrdə qlükoza tolerantlıq testi və 35–37-ci həftələrdə GBS yoxlanışı. NIPT isə təxminən 10-cu həftədən etmək olar. Dəqiq plan həkimlə fərdi qurulur.

Prenatal testlər körpəyə zərər verirmi?

Qan analizləri və ultrasəs kimi skrininq testləri ana və körpə üçün təhlükəsizdir. Yalnız amniosentez və xorion villus biopsiyası kimi invaziv testlərin aşağı da olsa hamiləliyə təsir riski var. Bu testlər yalnız ciddi göstəriş olduqda təyin edilir.

İkili test nədir və nə vaxt edilir?

İkili test birinci trimestr skrininqidir. Ananın qanında iki göstərici (PAPP-A və sərbəst β-hCG) ölçülür və ultrasəsdə körpənin boyun nahiyəsi qatı (NT) qiymətləndirilir. Test hamiləliyin 11–13-cü həftələrində edilir və xromosom pozuntuları riskini hesablayır.

NIPT testi nə qədər dəqiqdir?

NIPT Daun sindromunu aşkarlamaq baxımından adi qan skrininqlərindən xeyli dəqiqdir. Buna baxmayaraq, bu test də skrininq sayılır və 100% zəmanət vermir. Nəticə müsbətdirsə, adətən amniosentez və ya XVB ilə təsdiqlənir.

Prenatal test nəticəsində “yüksək risk” çıxsa nə etməliyəm?

Əvvəlcə sakit qalmağa çalışın. Yüksək risk xəstəlik diaqnozu deyil. Həkiminizlə görüşüb nəticəni müzakirə edin, ultrasəsi təkrarlayın və lazım olarsa NIPT və ya diaqnostik test haqqında qərar verin. Çox hallarda əlavə müayinələr körpənin sağlam olduğunu göstərir.

Prenatal testlər məcburidirmi?

Xeyr, əksər prenatal testlər, xüsusilə genetik skrininq və diaqnostik testlər, könüllüdür. Qərarı müayinənin məqsədi, faydaları və məhdudiyyətləri barədə həkimdən ətraflı məlumat aldıqdan sonra verin. Bununla belə, əsas qan analizləri və ultrasəs müayinələri hamiləliyin təhlükəsiz izlənməsi üçün tövsiyə olunur.

Tibbi xəbərdarlıq: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və həkim məsləhətini əvəz etmir. Hamiləliklə bağlı hər hansı sualınız və ya narahatlığınız varsa, mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin. Testlərin növü, vaxtı və nəticələrin yorumu hər qadın üçün fərdi olaraq həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.