Süd vəzi xərçəngi qadınlarda ən çox rast gəlinən xərçəng növlərindən biridir və bu sözləri eşitmək hər kəs üçün çətindir. Bəlkə siz sinənizdə bir şiş hiss etmisiniz, bəlkə də yaxın birinizə bu diaqnoz qoyulub və cavab axtarırsınız. Əvvəlcə bunu bilin: erkən mərhələdə aşkarlanan və vaxtında müalicəyə başlanan hallarda beşillik sağqalma göstəricisi 80%-dən yüksək olur. Yəni vaxtında müraciət həyati əhəmiyyət daşıyır.

Süd vəzi xərçəngi nədir?

Süd vəzi (döş) süd istehsal edən vəzi payçıqlarından, südü məməyə aparan kanallardan, yağ və birləşdirici toxumadan ibarətdir. Süd vəzi xərçəngi bu toxumaların hüceyrələrinin nəzarətsiz çoxalması nəticəsində əmələ gələn bədxassəli şişdir. Normalda orqanizm köhnə hüceyrələri yeniləri ilə əvəz edir.

Xərçəngdə isə dəyişikliyə uğramış hüceyrələr bölünməni dayandırmır, şiş əmələ gətirir və zamanla ətraf toxumalara, limfa düyünlərinə və digər orqanlara yayıla bilir.

Bu xəstəlik əsasən qadınlarda görünür, lakin kişilərdə də ola bilər. Dünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, bütün halların təxminən 0,5–1%-i kişilərdə qeydə alınır.

Süd vəzi xərçənginin əsas növləri

Bütün süd vəzi xərçəngləri eyni deyil. Növü müalicə planını müəyyən edir.

• Yerində (in situ) xərçəng (DCIS): Xərçəng hüceyrələri yalnız süd kanallarının daxilindədir və ətrafa yayılmayıb. Çox erkən mərhələ sayılır.
• İnvaziv duktal karsinoma: Kanallardan başlayıb ətraf toxumaya keçən ən geniş yayılmış növdür.
• İnvaziv lobulyar karsinoma: Süd istehsal edən payçıqlardan başlayır.
• İnflamator (iltihabi) süd vəzi xərçəngi: Nadir, lakin sürətlə inkişaf edən formadır. Döşdə qızartı və şişkinliklə özünü göstərir.
• Paget xəstəliyi: Məmə və onun ətrafındakı dərini əhatə edir.

Həkimlər həmçinin şişin hormon reseptorlarına (östrogen, progesteron) və HER2 zülalına görə də təsnifat aparırlar. Bu göstəricilər hormon və ya hədəfli müalicənin səmərəli olub-olmayacağını göstərir.

Süd vəzi xərçəngi niyə yaranır? Risk faktorları

Xərçəngin yeganə səbəbi yoxdur. Bir sıra amillər risqi artırır, amma bu amillərin olması mütləq xəstələnəcəyiniz demək deyil. Əksinə, təxminən yarım hallarda cins və yaşdan başqa heç bir xüsusi risk faktoru müəyyən edilmir. Buna görə risk faktorları olmayan qadınlar da müayinədən yan keçməməlidir.

Dəyişdirilə bilməyən risk faktorları

• Yaş: Risk yaş artdıqca yüksəlir.
• Ailə tarixçəsi: Ana, bacı və ya qız övladında süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi olması riski artırır.
• Genetik mutasiyalar: BRCA1 və BRCA2 genlərindəki dəyişikliklər irsi risqi xeyli yüksəldir.
• Hormonal amillər: Erkən başlayan menstruasiya (11–12 yaşdan əvvəl) və gec gələn menopauza.
• Sıx döş toxuması: Mammoqrafiyada şişi gizlədə bilər və riskin bir qədər yüksək olması ilə əlaqələndirilir.
• Əvvəlki döş xəstəlikləri və döş nahiyəsinə şüa terapiyası: Xüsusilə gənc yaşda şüa almış şəxslərdə risk yüksəkdir.

Dəyişdirilə bilən risk faktorları

• Artıq çəki və piylənmə, xüsusilə menopauzadan sonra
• Fiziki hərəkətsizlik
• Spirtli içkilərin müntəzəm istifadəsi
• Hormon əvəzedici terapiyanın uzun müddət qəbulu (bunu mütləq həkimlə müzakirə edin)
• Heç doğmamaq və ya ilk uşağın gec yaşda doğulması

Süd vəzi xərçəngi əlamətləri

Erkən mərhələdə xəstəlik çox vaxt heç bir şikayət yaratmır. Buna görə mütəmadi müayinə vacibdir. Bununla belə, bədənin verdiyi siqnalları tanımaq da çox önəmlidir.

Ən çox rast gəlinən əlamətlər

• Döşdə və ya qoltuqaltında yeni bir şiş və ya bərkimə. Çox vaxt ağrısız olur, sərt, hərəkətsiz və qeyri-müntəzəm kənarlıdır.
• Döşün ölçüsündə və ya formasında dəyişiklik. Bir döşün digərindən fərqli olaraq böyüməsi və ya sallanması.
• Dəri dəyişiklikləri: Gödəkləşmə, çuxurlaşma, qırışma, “portağal qabığı” görünüşü, qızartı, qabıqlanma.
• Məmədə dəyişikliklər: İçəri çəkilmə, yarılma, quruluq, qabıqlanma.
• Məmədən xəstəlik görünüşlü axıntı: Xüsusilə qanlı və ya tək məmədən, öz-özünə gələn axıntı.
• Qoltuqaltı və körpücükətrafı limfa düyünlərinin böyüməsi.

Nələr mütləq xərçəng demək deyil?

Döşdə hər şiş xərçəng deyil. Qadınlarda tapılan şişlərin xeyli hissəsi kist (maye ilə dolu kisə), fibroadenoma və ya fibrokistik dəyişikliklər kimi xoşxassəli hallar olur. Amma yalnız müayinə bunu dəqiq deyə bilər.

Ona görə şübhəli dəyişiklik gördüyünüzdə “keçib gedər” deyə gözləməyin. Bir neçə gün ərzində mammoloqa və ya cərraha müraciət edin.

Aşağıdakı hallarda gecikdirmədən həkimə baxın:

• Döşdə yeni bir şiş və ya bərkimə hiss etdiyiniz zaman
• Məmədən qanlı axıntı gələndə
• Döş dərisində çuxurlaşma və ya “portağal qabığı” görünüşü olduqda
• Qoltuqaltında ağrısız şişkinlik hiss etdikdə

Diaqnoz necə qoyulur?

Diaqnoz bir neçə addımdan ibarətdir və məqsəd həm xərçəngin olub-olmadığını, həm də növünü və yayılma dərəcəsini dəqiqləşdirməkdir.

1. Həkim müayinəsi: Həkim şikayətlərinizi, ailə tarixçənizi soruşur və döşləri, qoltuqaltı nahiyəni əllə yoxlayır.
2. Mammoqrafiya: Döşün aşağı dozalı rentgen şüaları ilə çəkilməsidir. Hələ əl ilə hiss edilməyən çox kiçik dəyişiklikləri belə göstərə bilir.
3. Döş ultrasəs müayinəsi (USM): Şişin kist, yoxsa bərk törəmə olduğunu ayırd etməyə kömək edir. Sıx döş toxumasında mammoqrafiyanı tamamlayır.
4. Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT): Müəyyən hallarda, məsələn yüksək irsi risk və ya əməliyyatdan əvvəl şişin dəqiq həcmini müəyyən etmək üçün tətbiq olunur.
5. Biopsiya: Şübhəli sahədən kiçik toxuma nümunəsi götürülür və laboratoriyada mikroskopla yoxlanılır. Xərçəng diaqnozunu yalnız biopsiya təsdiqləyə bilər.
6. İmmunohistokimyəvi analiz: Şişin hormon reseptorlarını və HER2 statusunu müəyyən edir. Bu nəticələr müalicə seçimində əsas rol oynayır.
7. Yayılmanın araşdırılması: Lazım olduqda kompüter tomoqrafiyası (KT), sümük skeleti müayinəsi və ya PET-KT aparıla bilər.
8. Genetik məsləhət və test: Ailədə xərçəng halları çox olduqda təklif edilir.

Mərhələlər

Xərçəng mərhələsi 0-dan IV-ə qədər dəyişir. Mərhələ 0 yerində xərçəngi, mərhələ IV isə uzaq orqanlara yayılmanı bildirir. Mərhələ nə qədər erkən olarsa, müalicə o qədər yüngül və nəticə o qədər yaxşı olur.

Süd vəzi xərçəngi müalicəsi

Müalicə hər xəstə üçün fərdi planlaşdırılır. Plan xərçəngin növünə, mərhələsinə, hormon və HER2 statusuna, xəstənin yaşına, menopauza vəziyyətinə və ümumi sağlamlığına əsasən qurulur. Ən yaxşı nəticələr cərrah, radioloq, patoloq və onkoloqun birgə qərar verdiyi çoxfənli yanaşma ilə əldə edilir.

Cərrahi müalicə

• Orqanqoruyucu əməliyyat (lumpektomiya): Şiş ətrafındakı sağlam toxumanın kiçik bir hissəsi ilə birlikdə çıxarılır, döş saxlanılır. Adətən sonradan şüa terapiyası tələb olunur.
• Mastektomiya: Bütün döş toxuması çıxarılır. Şiş böyük olduqda, döşün müxtəlif nahiyələrində olduqda və ya yüksək genetik risk halında seçilə bilər.
• Sentinel limfa düyünü biopsiyası: Xərçəngin ilk yayıla biləcəyi limfa düyünü çıxarılıb yoxlanılır. Bəzən bütün qoltuqaltı düyünləri çıxarmaq lazım olmur.
• Döşün bərpası (rekonstruksiya): Əməliyyatla eyni vaxtda və ya sonradan həyata keçirilə bilər. Bu seçim haqqında əməliyyatdan əvvəl həkimlə danışmaq xüsusilə vacibdir.

Şüa terapiyası

Yüksək enerjili şüalarla əməliyyatdan sonra qalmış ola biləcək xərçəng hüceyrələri məhv edilir. Orqanqoruyucu əməliyyatdan sonra residiv riskini xeyli azaldır.

Kimyaterapiya

Xərçəng hüceyrələrini məhv edən dərmanlardır. Şiş aqressiv olduqda, böyük olduqda və ya limfa düyünlərinə yayıldıqda tətbiq edilir. Bəzi hallarda əməliyyatdan əvvəl şişi kiçiltmək üçün (neoadyuvant terapiya) istifadə olunur. Saç tökülməsi, ürəkbulanma, yorğunluq kimi yan təsirlər həkimin təyin etdiyi dəstəkləyici dərmanlarla xeyli azaldıla bilər.

Hormon terapiyası

Hormon reseptoru müsbət olan xərçənglərdə şişin böyüməsi üçün lazım olan hormonların təsirini bloklayır. Tamoksifen və aromataza inhibitorları bu qrupa aiddir. Müalicə adətən bir neçə il davam edir.

Hədəfli və immun terapiya

HER2-müsbət xərçənglərdə HER2 zülalını hədəf alan xüsusi dərmanlar tətbiq edilir. Bəzi xərçəng növlərində isə immun sistemini gücləndirən müalicələr seçilə bilər. Bu müalicələr yalnız dəqiq patoloji nəticələrə əsasən təyin olunur.

Müalicədən sonra bərpa və izləmə

Müalicənin bitməsi həyatın yeni mərhələsinin başlanğıcıdır. Bu dövrdə aşağıdakılara diqqət edin:

• Mütəmadi nəzarət: Müalicədən sonra ilk illərdə həkim yoxlamaları tez-tez, sonra isə daha seyrək aparılır. Mammoqrafiya ildə bir dəfə təkrarlanır.
• Qolun hərəkətliliyi və limfödem: Qoltuqaltı düyünlər çıxarıldıqda qolda şişkinlik (limfödem) yarana bilər. Fizioterapevtin göstərdiyi məşqlər və qolun qorunması bu riski azaldır.
• Yorğunluq və emosional dəstək: Qorxu, kədər və yorğunluq təbiidir. Psixoloji dəstək, ailənin və yaxınların köməyi müalicənin ayrılmaz hissəsidir.
• Sağlam həyat tərzi: Düzgün qidalanma, müntəzəm yeriş və ya yüngül idman, çəkinin nəzarətdə saxlanması və alkoqoldan uzaq durmaq həm ümumi vəziyyəti yaxşılaşdırır, həm də residiv riskini azalda bilər.

Proqnoz: nəticə nədən asılıdır?

Proqnoz ilk növbədə xərçəngin hansı mərhələdə aşkarlandığından asılıdır. Beynəlxalq statistika göstərir ki, inkişaf etmiş müalicəyə çıxış olan yerlərdə erkən, lokal mərhələdə aşkarlanan süd vəzi xərçəngində beşillik sağqalma 80%-dən yüksəkdir, resursları məhdud şəraitdə isə xəstələrin çoxu xəstəliyi artıq irəliləmiş mərhələdə öyrənir və bu göstərici xeyli aşağı olur. Bundan başqa, şişin bioloji xüsusiyyətləri, müalicəyə cavab və müalicənin vaxtında başlanması da nəticəyə təsir edir.

Yəni fərq çox vaxt qadının nə qədər tez müraciət etməsində olur.

Erkən aşkarlama: skrininq və özünüyoxlama

Mammoqrafiya skrininqi

Skrininq, hələ heç bir şikayət olmayan qadınlarda xərçəngi erkən tapmaq üçün aparılan müayinədir. Əksər beynəlxalq tövsiyələrdə mammoqrafiya skrininqinə 40–50 yaş arasında başlamaq və müəyyən aralıqlarla (adətən bir-iki ildən bir) təkrarlamaq məsləhət görülür. Dünya Səhiyyə Təşkilatı da 40 yaşdan sonra mammoqrafiya skrininqinin fayda və risklərini müxtəlif şəraitlər üçün qiymətləndirmişdir. Ailə tarixçəsi və ya genetik risk varsa, müayinəyə daha tez başlamaq lazım ola bilər. Sizin üçün ən uyğun yaşı və aralığı həkiminiz müəyyən edəcək.

Aylıq özünüyoxlama

Özünüyoxlama mammoqrafiyanı əvəz etmir, amma öz döşlərinizi tanımağa və dəyişiklikləri tez fərq etməyə kömək edir.

1. Ayda bir dəfə, menstruasiyanın bitməsindən bir neçə gün sonra (menopauzadan sonra ayın eyni günündə) edin.
2. Güzgü qarşısında döşlərin forma, ölçü və dəri görünüşünə baxın. Qolları yuxarı qaldırıb təkrarlayın.
3. Üç barmağınızın yastıqcığı ilə döşü dairəvi hərəkətlərlə, yüngül, orta və dərin təzyiqlə yoxlayın. Qoltuqaltını da unutmayın.
4. Yeni bir dəyişiklik hiss etdikdə həkimə müraciət edin.

Süd vəzi xərçəngi haqqında yayğın yanlış fikirlər

• “Ağrı yoxdursa, xərçəng də yoxdur.” Yanlışdır. Şişlərin çoxu ağrısız olur.
• “Ailəmdə heç kim xəstələnməyib, mənə nə olacaq?” Yanlışdır. Xərçəng hallarının çoxu ailə tarixçəsi olmayan qadınlarda baş verir.
• “Mammoqrafiya təhlükəlidir.” Müasir mammoqrafiyada şüa dozası çox aşağıdır və erkən aşkarlamanın faydası bu riskdən qat-qat üstündür.
• “Sütyen və ya dezodorant xərçəng yaradır.” Bunu təsdiqləyən elmi dəlil yoxdur.
• “Süd vəzi xərçəngi ölüm hökmüdür.” Xeyr. Erkən aşkarlanan hallarda müalicə uğurla nəticələnir.

Universal Hospital-da müayinə və diaqnostika

Universal Hospital-da döş sağlamlığı üçün lazım olan müayinələr bir mərkəzdə təşkil olunur: mammoloq-cərrah həkim məsləhəti, mammoqrafiya, ultrasəs müayinəsi (USM), MRT və laboratoriya analizləri. Şübhəli bir dəyişiklik hiss etsəniz və ya profilaktik yoxlanış istəyirsinizsə, qəbula yazıla bilərsiniz. Həkimlərimiz sizə məlumatı sakit və aydın şəkildə izah edəcək, sizi narahat edən hər sualı cavablandıracaq.

• Qısa nömrə: 1922
• Telefon: +994 99 599 65 56

Tez-tez verilən suallar

Süd vəzi xərçəngi ilk hansı əlamətlərlə başlayır?

Ən tez-tez rast gəlinən ilk əlamət döşdə və ya qoltuqaltında ağrısız bir şiş və ya bərkimədir. Digər əlamətlərə döşün formasının dəyişməsi, dəridə çuxurlaşma, məmənin içəri çəkilməsi və ya məmədən qanlı axıntı aid ola bilər. Lakin erkən mərhələdə heç bir əlamət olmaya da bilər, buna görə mütəmadi müayinə vacibdir.

Süd vəzi xərçəngi tam müalicə olunurmu?

Bir çox hallarda bəli, xüsusilə erkən mərhələdə aşkarlandıqda. Cərrahiyyə, şüa, dərman müalicəsinin birgə tətbiqi ilə xəstələrin böyük hissəsi sağalır. Nəticə xərçəngin növündən, mərhələsindən və müalicənin nə qədər tez başlanmasından asılıdır. Dəqiq proqnozu yalnız sizi müayinə edən həkim verə bilər.

Süd vəzi xərçəngi hansı yaşda başlayır?

Xəstəlik hər yaşda ola bilər, lakin risk yaş artdıqca yüksəlir və halların əksəriyyəti 40 yaşdan sonra rast gəlinir. Genetik mutasiyası olan qadınlarda xəstəlik daha gənc yaşda da baş verə bilər. Buna görə ailə tarixçəniz varsa, müayinəyə daha tez başlamaq üçün həkimlə danışın.

Süd vəzi xərçəngi irsi xəstəlikdirmi?

Hamısı irsi deyil. Halların kiçik bir hissəsi BRCA1 və BRCA2 kimi genlərdəki irsi mutasiyalarla əlaqəlidir. Ailənizdə süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi olan bir neçə yaxın qohum varsa, genetik məsləhət almaq faydalı olar. Əksər qadınlarda isə xəstəlik ailə tarixçəsi olmadan yaranır.

Döşdəki şiş həmişə xərçəng deməkdirmi?

Xeyr. Döşdə tapılan şişlərin xeyli hissəsi kist və ya fibroadenoma kimi xoşxassəli olur. Yalnız ultrasəs, mammoqrafiya və lazım gələrsə biopsiya ilə dəqiq cavab almaq olar. Ona görə hər yeni şiş üçün həkimə müraciət edin.

Süd vəzi xərçəngindən sonra hamilə qalmaq mümkündürmü?

Bir çox qadın müalicədən sonra hamilə qala və sağlam uşaq dünyaya gətirə bilir. Lakin vaxt və təhlükəsizlik müalicə növündən, xərçəngin mərhələsindən və hormon terapiyasından asılıdır. Planlaşdırmadan əvvəl mütləq onkoloq və ginekoloqla məsləhətləşin.

Bu məqalə yalnız məlumatlandırma məqsədi daşıyır və peşəkar tibbi məsləhəti, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Sağlamlığınızla bağlı hər hansı narahatlığınız varsa, mütləq ixtisaslı həkimlə məsləhətləşin. Məqalədəki məlumatlara əsaslanaraq özbaşına diaqnoz qoymayın və ya müalicəyə başlamayın.