Müasir tibbdə xəstəliklərin diaqnostikası və ümumi sağlamlıq vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün ən çox müraciət edilən laboratoriya müayinəsi şübhəsiz ki, ümumi qan analizidir. Bir çox hallarda profilaktik müayinələrin (check-up) təməlini təşkil edən bu test, bədənimizdə baş verən gizli proseslərdən xəbər verir. Bəs, ümumi qan analizi nədir və niyə bu qədər vacibdir?
Ümumi qan analizi nəyi yoxlayır?
Ümumi qan analizi (və ya klinik qan analizi) qanın hüceyrə tərkibini öyrənən laborator müayinədir. Bu analiz vasitəsilə qanda olan üç əsas hüceyrə qrupu və onların alt parametrləri ölçülür:
Eritrositlər (Qırmızı qan hüceyrələri): Oksigenin toxumalara daşınmasına cavabdehdir.
Leykositlər (Ağ qan hüceyrələri): İmmunitet sisteminin əsasını təşkil edir, infeksiyalarla mübarizə aparır.
Trombositlər: Qanın laxtalanmasını təmin edir və yaraların sağalmasında rol oynayır.
Analiz göstəricilərinin mənası və normaları
Analiz kağızını əlinizə aldıqda bir çox abbreviatura və rəqəmlər görürsünüz. Gəlin, onların hər birinin nə ifadə etdiyinə nəzər salaq.
Hemoglobin (HGB)
Hemoglobin eritrositlərin daxilində olan və oksigen daşıyan zülaldır.
Aşağı olması: Anemiya (qanazlığı), daxili qanaxma və ya vitamin çatışmazlığından xəbər verə bilər.
Yuxarı olması: Susuzlaşma, siqaret çəkmə və ya bəzi ağciyər xəstəlikləri zamanı müşahidə olunur.
Eritrositlər (RBC)
Qırmızı qan hüceyrələrinin ümumi sayıdır. Orqanizmin oksigenlə nə dərəcədə yaxşı təmin olunduğunu göstərir.
Leykositlər (WBC)
Leykositlərin yüksək olması bədəndə iltihabi prosesin, infeksiyanın və ya allergik reaksiyanın olduğunu göstərir. Aşağı olması isə immunitetin zəiflədiyinə işarə edə bilər.
EŞS (Eritrositlərin Çökmə Sürəti – ESR)
Bu göstərici spesifik deyil, lakin bədəndə iltihabın olub-olmadığını sürətli şəkildə üzə çıxarır. Əgər EŞS yüksəkdirsə, deməli bədən hər hansı bir “yanğınla” (iltihabla) mübarizə aparır.
Trombositlər (PLT)
Qanaxmanı dayandıran hüceyrələrdir. Sayının normadan az olması qanaxma riskini, çox olması isə tromblaşma (qanın damarda laxtalanması) riskini artırır.
Ümumi qan analizi hansı xəstəlikləri müəyyən edir?
Ümumi qan analizi nədir sualına cavab tapdıqdan sonra, onun hansı diaqnozlar üçün açar rolunu oynadığını bilmək vacibdir:
Anemiya: Müxtəlif növ qanazlıqları (dəmir, B12 çatışmazlığı və s.).
İnfeksiyalar: Bakterial, viral və ya parazitar yoluxmalar.
İltihabi xəstəliklər: Revmatizm və ya daxili orqanların iltihabı.
Onkoloji xəstəliklər: Bəzi hallarda leykoz (qan xərçəngi) ilkin olaraq bu analizlə şübhə yaradır.
Allergiya: Leykosit formulu vasitəsilə bədənin allergik fonu yoxlanılır.
Analizə hazırlıq: Nələri bilmək lazımdır?
Nəticələrin dəqiq olması üçün bəzi qaydalara əməl etmək mütləqdir:
Aclıq: Analiz səhər saatlarında, ən azı 8-12 saatlıq aclıqdan sonra verilməlidir.
Su istifadəsi: Analizdən əvvəl adi su içmək olar, lakin çay, qəhvə və ya şirə içmək nəticəni dəyişə bilər.
Stress və fiziki gərginlik: Analizdən 24 saat əvvəl ağır idman hərəkətlərindən qaçınmalı və analizdən dərhal əvvəl 10-15 dəqiqə sakit oturmalısınız.
Dərmanlar: Əgər mütəmadi olaraq hər hansı dərman qəbul edirsinizsə, bu barədə mütləq həkimə məlumat verin.
Pasiyentləri maraqlandıran suallar
Ümumi qan analizi nəticələri nə qədər müddətə hazır olur?
Adətən, müasir laboratoriyalarda ümumi qan analizi 2-4 saat ərzində hazır olur. Lakin bəzi hallarda leykosit formulunun əllə (mikroskop altında) yoxlanılması tələb olunduqda bu müddət 1 iş gününə qədər uzana bilər.
Barmaqdan yoxsa damardan qan vermək daha yaxşıdır?
Müasir tibbi protokollar damardan alınan qanı daha etibarlı sayır. Çünki barmaqdan qan alarkən hüceyrələrin bir qismi zədələnə bilər və toxuma mayesi qana qarışaraq nəticəni cüzi təhrif edə bilər. Lakin uşaqlarda və ya damar girişi çətin olan şəxslərdə barmaqdan qan alınması hələ də istifadə olunur.
Qrip olarkən ümumi qan analizi vermək olar?
Bəli, əksinə, həkim infeksiyanın növünü (virus yoxsa bakteriya) müəyyən etmək üçün məhz xəstəlik dövründə analiz tələb edə bilər. Bu, antibiotik təyinatının lazımlı olub-olmadığını müəyyən etməyə kömək edir.
Analizdə hemoglobinin yüksək olması təhlükəlidirmi?
Yüksək hemoglobin qanın qatılaşmasına və nəticədə tromb riskinin artmasına səbəb ola bilər. Bu, bəzən sadəcə susuzluqdan, bəzən isə ciddi ürək-damar xəstəliklərindən xəbər verir. Hər bir halda həkim rəyi vacibdir.
Uşaqlarda ümumi qan analizi normaları böyüklərlə eynidirmi?
Xeyr, uşaqların qan göstəriciləri yaşa görə kəskin fərqlənir. Məsələn, yeni doğulmuş körpələrdə hemoglobin səviyyəsi təbii olaraq yüksək olur, yaş artdıqca isə stabilləşir. Nəticələri şərh edərkən mütləq uşağın yaşı nəzərə alınmalıdır.
Qeyd: Bu məqalədə verilən məlumatlar ümumi xarakter daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz.
